پنجشنبه, اسفند ۳, ۱۴۰۲

امضا

سونای‌دا قاراچوخانین آواواسی

امضا
برگزیدهمجله فرهنگ جامعهمقاله

مطالعات نوین قرآنی و مطالعات مفاهیم جبری زبان

همنوایی دو تلاش مستقل شناختی

من که مصطفی رزاقی باشم در دانشگاه امام صادق (ع) رشته معارف اسلامی و اقتصاد خوانده ام. اما به دلیل علاقه به معارف اسلامی و قرآنی و زبانی در دانشگاه با دوستانی از علوم قرآنی آشنا شدم. مسبب این دوستی حضور استادی برجسته در این رشته بود. ایشان دکتر محمد علی لسانی فشارکی استاد علوم قرآنی و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس بودند.
در آن هنگام که در دانشگاه بودیم ایشان مسئله زبان قرآن را مطرح کرده بودند. خلاصه و چکیده آن این است که قرآن یک زبان به تمام معنا است و باید حتی الامکان به صورت شفاهی و سینه به سینه آموزش داده شود. در اثر جذابیت و فطری بودن این نظریه با یکی از دوستان علوم قرآنی آموزش شفاهی قرآن، از آخر به اول، را شروع کردیم. به مرور زمان با ابعاد تازه تری از مباحث مطرح شدهتوسط ایشان آشنا شدم. در این راستا سلسله جلسات سوره شناسی، قصص قرآن، و در این اواخر سلسله کارگاه های تفاسیر سوره شناختی آیات معروف و کارگاه های تفسیر ترتیبی از آخر به اول قرآن تشکیل شد و تا جایی که توانستم در این کارگاه ها حضور یافتم و در صورت غیبت فایل صوتی کارگاه را از دست اندرکاران آن گرفته با مباحث همراه می شدم.
×××
زمانی که از دانشگاه فارغ التحصیل شده بودم و به دلیل جابجایی منزل چند روزی در کنار دوستان با محبت بیتوته می کردم. یکی از دوستان صلاح اندیش توصیه کرد که در کلاس های استاد ناصر منظوری شرکت کنم. همین توصیه سبب شد با مباحثی تازه آشنا شدم. من که از کودکی با زبان ترکی آذربایجانی بزرگ شده بودم و به دلیل علاقه به زبان در مورد این زبان نیز مطالعه می کردم با جنبه بسیار نو از مطالعات فرهنگ عامیانه ترکی آشنا شدم که بر بنیادهای نظری محکمی استوار شده بود. ناصر منظوری مباحث خود را در چارچوب مفاهیم جبری زبان تعریف می کرد. او زبان را تصویر انتزاعی جهان در ذهن انسان می دانست. این نگرش به زبان، تبعات خاص خود را داشت. از جمله آن که زبان، از قوانین این جهانی از جمله از قوانین فیزیک و نظریه های جدید فیزیک (نسبیت انشتین) پیروی می کرد. در این مباحث رابطه مستقیمی بین صداهای زبان و مفاهیم جبری نهفته در آن وجود دارد. منظوری زبان شفاهی و فولکلوریک را موضوع مطالعات خود می داند و معتقد است اسرار بسیاری در هزار توی الفاظ و صداهای زبان رمزنگاری شده است. او معتقد است زبان ترکی بهترین زبان برای مطالعات شناختی جدید می باشد.
×××
حضور موازی در کارگاه های مطالعات نوین قرآنی و کلاس های مفاهیم جبری ناگزیر ذهن مرا به سمت شباهت های عجیب ولی واقعی این دو سیر مطالعاتی جذب می کرد. اگر بخواهم مختصر و مفید مشترکات دو سیر را بیان کنم باید از سه واژه «ناس»،«متن» و«مستقیم» استفاده کنم.
ناس
مطالعات نوین قرآنی بر این عقیده است که قرآن برای همین مردم خاکی آمده است و با حضور یافتن در میان آنها و همنشینی مردم با آن تفسیر واقعی خود را خواهد یافت. به همین سبب در آموزش قرآن بر ارتباط انسانی و حضوری تاکید می شود. تجوید و سخت گیری در تلفظ بی معنی و ممنوع است. قرآن برای مردم است و مردم برای قرآن. مطالعات مفاهیم جبری نیز معتقد است آنچه اصل و بکر است همان زبانی است که در میان (سینه) مردم زنده است. این زبان است که یافته های شناختی و تاریخی و پیشامعناشناسی را در خود رمزنگاری و ذخیره می کند. زبان نوشتاری و کریول شده روشنفکر چیزی از مفاهیم شناختی در چنته ندارد.
متن
دغدغه اولیه و بزرگ مطالعات نوین قرآنی این بود که چرا ما با این همه تلاش نتوانسته ایم قرآن را به نسل های بعدی آموزش دهیم. جواب این سوال در تخطی از روش پیامبر (ص) در آموزش شفاهی نهفته است. دغدغه مطالعات مفاهیم جبری نیز این است که چرا مفاهیم نهفته در زبان ترکی مورد مطالعه و کاوش قرار نگرفته است. متن مورد مطالعه و رجوع این مطالعالت زبان فولکلوریک ترکی است.
مستقیم
مطالعات نوین قرآنی معتقد است ارتباط با قرآن باید مستقیما با متن قرآن برقرار شود و هیچ واسطه ای در کار نباشد. چه در مرحله آموزش قرآن و چه در مرحله تدبر و مطالعات مفهومی و موضوعی باید همیشه این را مدنظر داشت که باید با خود قرآن و عین الفاظ آن کار کرد و همراه شد. به همین جهت در این مطالعات ترجمه قرآن ممنوع است. (در عین حال که تحقیق در مفردات بسیار راهگشاست و توصیه شده است.) آنچه تدبر می انگیزد و سوالات راهگشا برای انسان می آفریند عین الفاظ قرآن است. در صورت رواج ترجمه، این مطالعات معتقد است، همان بر سر قرآن می آید که برسر کتاب مقدس آمد. در مطالعات مفاهیم جبری نیز اعتقاد بر این است که زبانهای کریول با ترجمه علیل مفاهیم از زبان های طبیعی و اصیل، سازو کار شناخت ذهن بشر را به اختلال کشانده اند. از این جهت بخش عمده انرژی محقق در این مطالعات، صرف بازگرداندن ترجمه های علیل به ریشه های اصیل می شود. تاکید بر پرهیز از ترجمه و تمرکز بر تدبر در الفاظ و عبارات اصیل راهی است که هر دو مطالعات نشان می دهند.
تشریح جز به جزء شباهت های روش شناختی این دو تلاش مستقل، مستلزم زمان و انرژی بیشتر می باشد. در این قسمت به عنوان نمونه گزارش مختصر یکی از کارگاه های دکتر لسانی آورده می شود. این کارگاه همانند اکثر کارگاه های ایشان چهار ساعته بود.
این کارگاه برای بررسی آیه امانت در سوره احزاب برگزار شد. در ابتدا با ذکر این که از نظر همه مفسران قرآن آیه امانت و آیه بعدی آن یک زوج تشکیل می دهند و معنی آیه امانت با معنی آیه بعد ارتباط دارد، این نظر ضعیف ارزیابی شد و وزنه معنایی آیه امانت بسیار گران تر از آیه بعدی ارزیابی شد.
مطرح شد که چون این آیه تقریبا در پایان سوره قرار گرفته است پس معنای آن به نوعی چکیده کل سوره است. برای درک معنای کل سوره نیز باید به سوره های هم گروه (سوره هایی که با عین عبارت ابتدای سوره آغاز می شوند، سوره هایی که با عبارات هم معنی آن آغاز می شوند،) توجه کرد. بعد از گذر سریع از این مبحث، زمانی که نوبت به خود آیه مورد نظر رسید، برای توضیح معنای امانت از شعر معروف حافظ «آسمان بار امانت نتوانست کشید/ قرعه فال به نام من دیوانه زدند» به عنوان میانجی استفاده شد. برای بررسی ارتباط دیوانگی انسان و مسئله امانت واژه دیوانه ریشه شناسی شد و مشخص شد که دیو در اصل به معنی خدا بوده است. انسان چون همیشه آرزوی خدا شدن دارد اما در عمل خدا نیست رفتارهایش عجولانه ظلومانه می شود. ریشه همه صفات ناپسند انسان در قرآن (عجول ظلوم کنود هلوع منوع …) به سبب سرشت خدایی انسان است. در اینجا با بحث مفاهیم جبری زبان هم نوا می شویم. ناصر منظوری معتقد است واژه «دان» (بامداد)یکی از اولین واژه های زبان است و مفهوم بسیار مرکبی دارد. از همین واژه است که واژه «دانری / تانری» (خداوند) ساخته شده است. (ت = د). (ناخوداگاه به یاد «فالق الإصباح» سوره انعام ۹۶ می افتیم). برای من جالب این بود که «دیو» به معنی خدا نیز با «د» آغاز می شود. یعنی تاییدی بر بحث های مفاهیم جبری زبان. (برای اطلاع بیشتر رجوع شود به سلسله کتابهای کتبه های شفاهی نوشته ناصر منظوری).
وجود روح خدایی در انسان سبب طمع او به امانت می شود. امانت یعنی اداره خود و دیگر موجودات. این ویژگی به امانت به انسان سپرده می شود در عین حال که خداوند حاضر و ناظر است. در نهایت معانی مختلفی که برای امانت در تفاسیر و روایات آمده است در راستای همین معنا توضیح داده شد. یکی از معانی امانت نماز و دیگری همان امانت داری عادی است. تصویر بحث های این کارگاه را می توان این گونه آورد.
این کارگاه ۲۳/۱۱/۱۳۹۴ در محل کانون زبان قرآن برگزار گردید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *