پنجشنبه, اسفند ۱۰, ۱۴۰۲

امضا

سونای‌دا قاراچوخانین آواواسی

امضا
دسته‌بندی نشده

آذربایجان‌ین ارتباطات و مطبوعات تاریخینه قیسا بیر باخیش

آذربایجان‌ین ارتباطات و مطبوعات تاریخینه قیسا بیر باخیش
محمد شکری آستامال

دونیانین دؤولت‌چیلیک نهادینین یارانیب گئنیشلنمه اوجاق لاریندان بیری آذربایجان دیر. تاریخی سند لر آذربایجاندا ایلک دؤولت‌ین یارانما تاریخین ۴۷۵۰ ایل بوندان قاباق لاردا گؤستریر. بین النهرین‌ین یازیلی قایناق لاری آذربایجان توپراق لاریندا یارانان ایلک دؤولت اولان ” آراتتا” حاقیندا معلوماتلار وئریبلر. ۲۷۵۰ ایل میلاددان قاباق آراتتا باشچی سی” ائن سوقوش” سومئر دؤولت-شهرلریندن اولان اوروک شهرینین باشچیسینا گؤندردیگی مکتوبون جاوابیندا دئییر: من هامان پاک میللته لایق حکمرانام. بوتون گؤی قانونلاری، مقدس ائن آنا، منی گؤی قانونلار اؤلکه سی اولان آراتتایا گؤندرمیشدیر تا داغلیق منطقه سی نین دروازلارینی محکم لندیره….(زهتابی اسکی تاریخ بیرینجی جیللد صفحیه۱۸۴ ). بیلدیگینیز کیمی ارتباطات و خبر توتوب، خبر یایماق دؤولت‌چیلیگین آیریلماز ایش لریندن دیر، اونا گؤره ده چوخ احتیمال وئریلیرکی ارتباطات بیلیمی نین ایلک تئرمن لریندن اولان چاپار، یام، یامچی و ساو سؤزلرینین تورکجه اولماسی بو سؤزجوک لرین قدیم آذربایجان دؤولت‌ چیلیگینده یارانان تئرمن لردن اولا. ساو، ساوچی، یام، یامچی، جار، جارچی و آرقیش سؤزلری آذربایجاندا ارتباطات بیلیم ایله مستیقیم ایلگیلی اولان ان قدیم سؤزلردیر. بو سؤزلرینه معنالارینا قیسا بیر باخیش:
ساو: خبر-پیام، اورخون کتیبه لرینده و دیوان الغات الترک ده گلیب دیر دیلیمیزده ده بو گون “سؤز ساوین یوخ” دئییم ایله “ساولان” سؤزونده اؤزون قورویوب ساخلامیشدیر.
یام: داغ اتگی، یاماج، آت ایله خبر داشییان خبرچی‌لرین چؤللرده و یوللاردا قالدیق لاری یئرلر، ارک سؤزلویونده اوخویوروق: یام یانی ۱- چاپارخانا، اوُلاق آتی. a post horse -2-آت کیمی، آتا بنزه ین ۳-چؤل، قیْیمیق. ایسماعیل هادی دیل دنیزده یازیر: بعضا چینجه تییام (اوْتراق ائله‏مک) سؤزونه باغلانیر. کلاوسون۶ دیوانیندا یاماماق سؤزو تیکمک(اوْنارماق) و بیربیرینه وصل ائله مک مفهوموندادیر. بو سؤزدن اوْلان یام سؤزو اتصال نقطه سی کیمی دوٌشونوله بیلر. بئله کی قدیم چاپارلار یام دئییلن یئرلرده آتلارینی دئییشه رک خبریئتیرمگه دورمادان دوام ائدردیلر و بئله یئرلر چاپارلارین بیربیرینه باغلانما یئری دئمکدیر.
یامچی: یام دا ایشله ین آداملار، مرند، اردبیل شهرلری یاخینلیغیندا یئر آدلاری
ساوچی: دیوان الغات الترک ده مخبر معناسیندا وئریلیب
جارچی: جار چئکئن، ا،جا سسله بیر خبری جاماعاتا اعلان ائدن، بیلدیرن. (آذربایجان دیلی نین ایضاحلی لوغتی) باغیرماق، اوجا سس ایله سس لنمک (دیوان ص ۵۶۱)
آذربایجان دونیانین خصوصا ده قدیم دونیانین ان ایستراتئژیک یئرلرینین بیرینده یئرلشدیگی اوچون بو اؤلکه نین دؤولت‌چی‌لیگینین گوجلو ارتباطات و خبر اورقانی اولماسین بیز اوسته قیساجا خاطیرلادیق. بو قونودا باشقا بیر سند اولاراق بین النهرین ده تاپیلان ماری سندلری دیر. فرانسا نین لوور موزه سینده ۱۹۵۰ –نجی ایل لرده اوخونان ماری سندلرینده گؤرسه نیرکی میلاد دان ۲۱۰۰ ایل قاباق آذربایجان دا حاکمیتده اولان «توروک لر» دؤولتی زامانی آذربایجان ین غربی قونشوسو آسورلارین قاباغیندا خبری اورقانلاری واریمیش. آسور سینیرلارینی(مرزلرینی) دایما گرگین دورومدا ساخلایان آذربایجانین توروکلار دؤولتی حاققیندا هرطرفلی معلومات توپلاماق اوچون آسور خاقان لاری مرزی بؤلگه‌لرده چوخلو جاسوس و گؤزتچیدن ایستیفاده ائدیردیلر. توروک دؤیوشچولرینین حرکت ایستیقامتی، مقصدی، سایی، گوجو و گیردیگی بؤلگه‌لرده اهالی ایله داورانیشی باره‌ده آردیجیل آسور بؤیوکلرینه معلومات وئریلیردی. حتی، توروک سینیرینداکی آشاهیتیم کانالینین آغزیندا اوْتوران گؤزتچینین راپوْرتوندا “توروک سمتیندن بو طرفه بیر اولاق کئچدی” کیمی اهمییتسیز کیچیک خبر ده یئر توتور.
آسورلاری ان چوْخ ناراحات ائدن معلومات توروک دسته لرینین کیچیک و یا بؤیوک قووه ایله باسقین ائده‌جه یی خبری ایدی. بو باخیمدان، ۲۱ №-لی تابلئتده وئریلن معلومات کاراکتئریکدیر:
“توروک د،شمانی چیخدی و (…) یه گئتدی. او کاککولاتیمی ایشغال ائتدی… بو هوجومدان بری توروکلارین سایی چوْخ گؤرونمور، آنجاق آرتا بیلر. اونلار گلمه‌یه داوام ائده‌جک”.
بو سندلر بونو گؤستریرکی آذربایجان اؤلکه سینده دوشمن قارشیسیندا اونلارا تای خبری و ایططیلاعاتی سرویسلری وارمیش ایدی.
تاسف ایله بین النهرین‌ ده کتیبه یازماق سنتی دایاندیریلاندان سونرا ایسلامیت دن قاباق آذربایجان خبرلشمه سیستیم.یندن داغ باشلاریندا یئرلشن توستو وئرمک یاپیسیندان آیری بیر ماتئریال الده یوخدور. ایسلامیت دن سونرا عرب ایمپراطورونون جارچی لیق سیستمی آذربایجان.دا دا یئرلشیر. دوققوزونجو میلادی عصری‌نین آخیریندا آذربایجان.دا یارانان ساج دؤولتی و سونراکی سالغورلار دؤولتی بیر داها دا آذربایجان.دا دؤولتچی‌لیگین گوجلنمه ‌سینه سبب اولور. سالغورلار دؤولتی زامانی آذربایجانین مرکزی دؤولتی اؤلکه نین شیمال و شیمال غرب حیصه لرینده یانی بوگونکو دربند محالیندان روس و اسلاولار وریندن تجاوزلارا معروض قالمیش. سالغورلار بو مرزلره قوشون چکیب، اونلارین تجاوزی نین قاباغین آلیرلار. بو حادیثه لر بونو گؤرسه دیرکی او زامانلار عمومی مئدییا سیستیم لری ضعیف اولسایدیدا، نیظامی و دؤولتی ارتباطات سیستیم لری اؤز مسیرین طی ائدیردی. اونجو عصری ده اورتا آسییا تورک لری نین خصوصا اویغور تورک لرین ایسلام ایمپراطورلوقلارینا قاتیلمالاری شرق مدنیت ین غربه خصوصا آذربایجانا اینتقال وئریلمه‌سینده بؤیوک رول اوینادی. ایسلامیت دن سونرا آذربایجاندا قورولان ۵-نجی دؤولت اولان بؤیوک ائلخانلار دؤولتی زامانیندا دا آذربایجان.دا خبر داشیما ایش لری یئنی دن نیظاملانیب؛ یام و یام چی سیستیم لری تازا بیر فورمادا ایشه باشلاییر. بیز حتی بو دؤروده خبر سانسور ایله باغلی دؤولت ایش لرینه‌ده شاهید اولوروق؛ اؤرنک اولاراق ۱۳-نجو میلادی عصرینده وار اولان ائلخانلار دؤولتی مملکت ده مهم بیر حادیثه باش وئرنده مثلا خاقان اؤلنده، یوللاری باغلاییب چاپارلارین یامچی لار آراسیندا ترددلارینا ایجازه وئریلمزیمیشیدی. ایحتمالی واردیر کی میلادی ۹۶۰- ایل‌دن چین ده هانق سولاله سی وریندن رسمی و عادی جاماعاتا یارانان کاغاذ اوسته یازیلمیش خبر بولتنی ائلخان دؤولت خبرلشمه سیستیمینده تاثیر قویموش اولا. نییه کی بو دؤرولرده اوزاق شرق مدنییت ین عنصرلری او جمله دن رسام لیق، توخوجولوق، میعمارلیق آذربایجاندا یاییلیر. واحید بیر اولوس آلتیندا اولان توپراقلاردا تیجاری کاروانلارین آرتماسی خصوصا تبریز شهری نین پایتخت اولدوغونا گؤره کاروانلار مرکزی اولماسی چوخ یقین کی دونیانین خبر مرکزینه‌ده دؤنده ریر. ماحمود کاشغارلی یازیر: “اوزاق یئر ساوین آرقیش گتیرر و باشقا بیر یئرده یازیر اونون آرقیشی گلدی یانی خبر گتیرنی گلدی”. یا دده قورقود داستانلاریندا «بئیرک » ین یئرین اؤیرنمک اوچون «آرقیش» لاردان سؤز گئدیر. بو نوع خبرلشمه و ارتباطات سیستیمی آذربایجاندا ۱۹- نجو میلادی عصرینه قدر سورور. امما آذربایجانلی لار ۱۸۱۳ دن سونرا روسیه تئزاریندا بوراخیلان یئنی مطبوعات ایله تانیش اولورلار. تئزار دؤولتی نین نیظارتی آلتیندا تیفلس ده چیخان رسمی “تیفلیس خبر” قازئته سینده ۱۸۳۱ دن آذربایجان دیلینده‌ده روزنامه ضمیمه سی یاییلیر (آذربایجان مطبوعات تاریخی صفحه ۶). بو قازئت ده آذربایجانین گؤرکملی عالیمی عباس قولو باکی خانوودا یازارمیش امما قازئت ین نشری نئچه شماره دن سونرا دایاندیریلیر. میلادی ۱۸۴۱-نجی ایلده تیفلیس ده یئنی دن نشر اولونان “Zaqafqazskiy vestnik” آدلی روزنامه نین ضمیمه سی اولان “قافقازین بو طرفینین خبرلری” آدیندا آذربایجان تورکجه سینده ضمیمه چیخیر. روزنامه نین چاپی ۱۸۴۵ دک داوام تاپیر. آذربایجان مطبوعات تاریخی آدلی کیتابدا اوخویوروق:

“قافقازین بو طرفی‌نین خبری” نین ایلک سایینی تدقیقاتچی آ.ز.آبرامیشویلی آرخیودن آشکارلایاراق، فوتو-صورتینی چاپ ائتمیشدی. بو ورقه-قزئت تخمینن ۴ ایل یاریم چاپ اولونموش و یئرلی تئزار حؤکومتی‌نین قراری ایله لغو ائدیلمیشدیر. بورادا اساساً دؤولتین رسمی امر و فرمانلاری، اهالی اوچون قضا محکمه ‌لری‌ نین قرارلاری، گیرو قویولموش ائولر، دوکانلار باره‌ سینده معلوماتلار اؤز عکسینی تاپیردی. مؤوضولاردان گؤروندویو کیمی “قافقازین بو طرفی‌نین خبری” ده تئزارین قافقازدا، مخصوصی اوْلاراق آذربایجاندا یئریتدیگی سیاستی خالقا چاتدیریر (آذربایجان مطبوعات تاریخی – ص ۶). بو قازئته ده عباس قولو باکیخانوو و میرزا فتحعلی آخوندوو یازی یازارمیشلار.
آذربایجان دیلینده ایلک رسمی قازئته میلادی ۱۸۷۵ نجی ایل ین ۲۲ اییول یا شمسی ۱۲۵۴-نجی ایل ین مرداد آی نین ۶ سیندا حسن بی زردابی نین ال ایله باکی شهرینده “اکین چی” آدیلا چاب اوزو گؤرور. قازئت ده باشلیق و مقاله لردن سونرا ساده دیلده مختلیف حوزه لر ده خبر ده وئریلیر. بو روزنامه نین ایلک شماره سینده چاپ اولان خبرلر دن بیر اؤرنک :
“ایتالیادان و فیرنگیستان دان خبر وارکی، بو ایل داغ و سرین اولان یئرلرده باراما چوخ اولوب، امما اونلارین چوخو خراب اولدوغونا گؤره اونلاردان ایپک آز چیخیب. بو سبب دن بو ایل ایپک کئچن ایل دن آز اولاجاق”.
بو قازئت اصل ینده آذربایجان دیلینده ایلک عمومی مئدییا دیر. اوردا میللتی معاریفلندیرمک مقصد ایله مقاله لر و خبرلر یازیلیر. حسن بی زردابی آذربایجان دیلینده ایلک ژورنال چی لیق یازی لاریندا ائله بو قازئته نی ده یاییب، علمی و لیبرال بیر قازئت ینده بیناسین قویور. حسن بی زردابی نین دوشونجه لرینه گؤره: “هر بیر ویلایتین قزئتی گرک او ویلایتین آیناسی اولسون”، “یاخشی-یامانلیغی آشکار ائله‌سین”، “خالقین هر بیر دردی و خواهیشی او قزئتده چاپ اولونسون کی، او قزئته باخان خالقی آینادا گؤرن کیمی گؤرسون” (آذربایجان مطبوعات تاریخی صحیفه ۷).
آذربایجان دا ژورنالچیلیق تاریخینده نظری مسله لری ایله ایلک دفعه حسن بی زردابی، میرزه فتحعلی آخوندزاده، نجف بی وزیروو، علی بی حسین زاده، احمد بی آغایئو کیمی عالیم لر یازیلار یازیب اؤیرنجی لر تربیت ائتمیشلر. بو آددیم لار باعث اولور ییرمینجی عصرین اول لرینده آذربایجاندا گوجلو مطبوعاتچی لار ظهور ائدیب گوجلو روزنامه لر یاراتسینلار.

امما آراز ین بو تاییندا اکینچی دن تقریبا ۱۷ ایل قاباق تبریز ده ناصیرالدین شاه‌ین بویوروق ایله “ملتی” آدلی بیر روزنامه نین چاپ اولماسیندن مورخ لر خبر وئریرلر. رحمت لیک دوقتور صمد سرداری نیا “آذربایجان روزنامه و مجله لریینین تاریخی” کیتابینین ۲۰-نجی صحیفه سینده یازیر:
تبریزده ایلک نشر اولان روزنامه ین آدی “آذربایجان” ایدی. تبریزده چاپ اولوب، یاییلیردی. بو روزنامه‌نین آیری شماره لری “اخبار دارالسلطنه مملکت آذربایجان”، “وقایع مملکت محروسه آذربایجان” کیمی آدلار ایله ده یاییلمیشیمیش . “روزنامه ناصرالدین شاه ین دستور ایله تبریزده چاپ اولوردو روزنامه دن بو گون هئچ بیر اثر یوخدور. یالنیز تهران دا چیخان وقایع اتفاقیه ۲۷ بهمن ۱۲۳۷ (شمسی) تاریخینده شهرستان خبرلرینده تبریزده نشر اولان بو روزنامه دن خبر وئریب و یازیرکی: ” … بوگونلر تبریز ده بیر روزنامه نین باسیلماسینا حوکم وئریلیب، روزنامه ده آذربایجان ین احوالاتی و باشقا شی لری یازیلاجاق.
آرازین بو تاییندا آذربایجان تورکجه سینده چاپ اولونان ایلک روزنامه ده “شب نامه” اولوب. او همده ایلک غیری رسمی روزنامه ایدی. طنز اولاراق روزنامه کلمه سی نین قاباغیندا اؤزون”شب نامه” آدلانیریر. او گونکو روزنامه لره حاکیم اولان سانسور شرایط یندن قاچماق اوچون غئیری رسمی چیخیردی. روزنامه آذربایجان تورکجه سینده ایمیش. بو روزنامه‌نین چاپ نوبتی دوزن سیز اولاراق تبریز شهرینده شمسی ۱۲۷۰ ایل لرینده علیقلی خان صفروون ال ایله چاپ اولوب. علیقی خان صفر محمد علی شاه ین راپورتچی باشچی سی میش. مشروطه مطبوعات نین تاریخ کیتاب‌ ین یازان ادوارد براون بو روزنامه نین ۱۹۰۶-نجی ایل ین نوامبر آیلاریندا نشر اولونان شماره سیندن بیر نسخه الینده اولدوغوندان خبر وئریب. روزنامه ساده دیل ده یاوان فاکت لار ایله اوخوجولاری معاریفلندیریب اویاتماقا چالیشیرمیش (تاریخ روزنامه ها و مجله های آذربایجان –سرداری نیا صفحه ۵۱).

ژورناچی لیق ایله ایلگی لی ۲۷/۱۱/۱۲۳۷ نجی تاریخ ینده ” تبریز ” آدلی روزنامه ده اوخویوروق: “روزنامه حقیقت ده مملکت ین وضع نین گوز گوسودور؛ اورادا مملکت ین بوتون دوروملاری و واقعیت لرین گؤرمک اولار …… ایستیریک بیلک کی خبر یازماق آزاد لیغی نین معناسی نه دیر؟ روزنامه چی‌نین آزادلیغی بودورکی قورخو، تاماح، سئوگی، نیفرت، شخص و دؤولتی غرض لر اونو مجبور ائتمه یه کی واقعه‌نین ترسینه خبر یایا و یالان و افترا ایله یاخشینی پیس دونا و پیسی یاخشی دوندا گؤرسه ده و مختلف اینسانلاردا شخص توقع لری و بؤیوک لره یالتاق لیق ائتمک اوچون، دوشونجه و یازیلارین جاماعت ین رای و خیاللارینا تابع ائتمه یه و اونو دونیا مالی‌نین سئوگیسی و نفسانی اغراض لارینین قولو ائتمه سه، اوندا ائلییه بیلر دانیشیق آزادلیغین فاکت توتا….. ” (صفحه ۱۷-تاریخچه روزنامه های تبریز در صدر مشروطیت-عبدالحسین ناهیدی آذر)
یازینین سونوندا مشروطه اینقلابی دؤورونده آذربایجان دا آذربایجان تورکجه سینده یاییلان قازئته و درگی لرین نئچه‌سی‌نین مشخصاتی:

۱
آنا دیلی
مسول مدیر : تبریزلی سید حسین خان (عدالت)
دیل: آذربایجان تورکجه سی
چاپ ایلی: ۱۲۸۷ هجری شمسی
یاییم نوبتی: هفته لیک

۲
آذربایجان
قونو: سیاسی، انتقادی، طنز
قوروجو: تبریزلی حاج میرزا آغا بلوری
مسول مدیر: میرزا علی قولو خان صفروو
کاریکاتوریست: حسین طاهر زاده بهراد
یاییم نوبتی: هفته لیک
یاییم یئری: تبریز
یاییم تاریخی: شمسی ۱۲۸۵-نجی ایل
یاییم دیلی: آذربایجان تورکجه سی

۳
شکر
مدیریت: محمد علی عبدالمناف زاده
دیل: تورکجه – ۴ صفحه – نشر ایلی ۱۹۰۷

۴
حشرات لارض
فکاهی – طنز – کاریکاتور – مصور رنگی
میرزا آقا بلوری
۱۸ مارس ۱۹۰۸ آیدا دؤرد سری. بیر ایل ان آز داوام گتیردی
دیل: تورکجه – داش باسما

۵
خیر اندیش
۴ آوریل ۱۹۰۸
دیل: تورکجه – داش باسما – تبریز

۶
فریاد
چاپ یئری: اورمیه
مدیریت: میرزا حبیب اورمیه- میرزا عبدالعلی دیلمقانی
نشر تاریخی: ۲۱ فوریه ۱۹۰۷- ۲۳ شماره نشر اولونوب
دیل: تورکجه- فارسجا

۷
آی ملا عمی اوغلو
روزنامه نین دیلی آذربایجان تورکجه سینده دیر.
مدیر: میرزا حسن و سید السلطان
نشر یئری: تبریز
نشر تاریخی تبریز: ۱۹۰۸
دؤولت یانچی لارینین طنز روزنامه لر ایدی.

۸
خلافت
ایکی هفته دن بیر چاپ اولارمیش
چاپ یئری: لندن
مدیر: حاج شیخ حسن تبریزی
دیل: تورکو-بعضا ده فارسی، عربی
نشر ایلی: ۱۹۰۶

۹
آی ملا عمو
قونو: دین
مسول مدیر: میرزا احمد کاتب
یاییم نوبتی: هفته لیک
یاییم یئری: تبریز
یاییم تاریخی: شمسی ۱۲۸۵-نجی ایل
یاییم دیلی: آذربایجان تورکجه سی

۱۰
اصلاح
قونو: خبر
مسول مدیر: خویلو علی حسین زاده
یاییم نوبتی: ایکی گوندن بیر
یاییم یئری: خوی
یاییم تاریخی: شمسی ۱۲۸۹-نجی ایل
یاییم دیلی: آذربایجان تورکجه سی، فارسی

قایناق لار:
– تاریخ روزنامه ها و مجله های آذربایجان؛ صمد سرداری نیا
– تاریخچه روزنامه های تبریز در صدر مشروطیت
– ارک سؤزلوگو؛ اسماعیل جعفر زاده
– دیوان الغات الترک؛ محمود کاشغری؛ ترجمه دکتر صدیق
– آذربایجان ین ایپه ساپا دوزولموش تاریخی؛ محمد شکری آستامال
– آذربایجان مطبوعات تاریخی؛ (۱۸۷۵-۱۹۲۰)؛ عاکیف آشیرلی
– خبرچی لیک؛ آینور بشرلی؛ آینور کریم ووا؛ دلارا وکیل ووا
– لغتنامه جامع اتیمولوژیک ترکی –فارسی؛ دیل دنیز؛ اسماعیل هادی
– آذربایجان دیلی نین ایضاحلی لوغتی
– دانشنامه مطبوعات آذربایجان (۱۲۳۰-۱۳۷۰)
– بیر ایلک آذربایجان روزنامه سی
– Tdkسؤزلوگو؛ تورکجه سؤزلوک

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *