پنجشنبه, اسفند ۱۰, ۱۴۰۲

امضا

سونای‌دا قاراچوخانین آواواسی

امضا
مجله فرهنگ جامعهمقاله

رویکرد انتقادی در بررسی مسائل اجتماعی (مکتب فرانکفورت)

رویکرد انتقادی در بررسی مسائل اجتماعی

(مکتب فرانکفورت)

محمد عباسپور

همه‌ی جوامع و فرهنگ‌هایشان تغییر را تجربه کرده‌اند. رویکردهای مربوط به مسائل اجتماعی هم به عنوان بخشی از فرهنگ، تغییر می‌کنند. ظهور رویکردهای جدید معمولاً نشانه‌ی این است که رویکردهای موجود، مسائل اجتماعی را به طور کامل یا به شیوه‌ای پایدار تبیین نمی‌کنند. چنین وضعیتی به شکل‌گیری رویکرد انتقادی انجامید. ایده‌ی اصلی رویکرد انتقادی تبیین مسائل اجتماعی است. الگوی ارزش‌ها، منزلت‌ها و هنجارها، هسته‌ی اصلی نگرانی‌های اجتماعی مهم هستنند. همه‌ی نهادهای اجتماعی به هم مرتبط هستند و بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند، اما نهاد اقتصادی از میان همه‌ی آنها، بیشترین تأثیر را بر آینده، مردم و الگوهای تعامل آنها می‌گذارد. از دیدگاه مارکس، اساساً دو نوع جایگاه در نهاد اقتصادی قابل دسترسی است، در یکی، عده‌ای صاحب و کنترل‌کننده‌ی فعالیت‌های اقتصادی‌اند و در دیگری مردم عمدتاً برای گروه اوّل کار می‌کنند. هر یک از این طبقات، الگوهایی از زندگی را شکل می‌دهند که ریشه در جایگاه آنها در فعالیت اقتصادی دارد. هسته‌ی مرکزی مجموعه مسائل، تسلّط و تضاد طبقاتی است. وقتی اعضای یکی از این طبقات به نمایندگی از منافع طبقه‌ی خود عمل کند، با طبقه‌ی دیگر که منافعش در جهتی کاملاً مخالف واقع شده، تضاد پیدا می‌کند.

به عنوان مثال، طبقه‌ای که صاحب و کنترل‌کننده‌ی فعالیت‌های اقتصادی است، کنترل قابل توجهی نیز بر حکومت دارد. این طبقه، آن دسته از قوانین مدنی را به تصویب می‌رساند که با منافع اقتصادی خودش سازگار باشد. طبقه‌ای که صاحب و کنترل‌کننده‌ی فعالیت‌های اقتصادی است، نفوذ خود را به برخی از وجوه دیگر زندگی گسترش می‌دهد. به همین دلیل رویکرد انتقادی در پی تبیین بسیاری از مسائل اجتماعی است.

 

منشأ اجتماعی رویکرد انتقادی

بحران‌ها، توانایی رویکردهای قدیمی را در تحلیل یا اصلاح کنش‌ها مورد سؤال قرار می‌دهند. همین بحران‌ها، یعنی انواع شرایط اجتماعی و فرهنگی موجب شکل‌گیری رویکرد انتقادی شدند. برخی متفکران رویکرد انتقادی را با به هم آمیختن رویکردهای مختلف با سنّت قدیمی تفکر اجتماعی، پدید آوردند. نظریه‌پردازان آلمانی بر فلسفه‌ی ایده‌آلیستی، انگلیسی‌ها بر سیاست رادیکال و آمریکاییان بر ترکیبی از کنش‌گرایی فلسفی و سیاسی تأکید دارند. حال این پرسش به ذهن خطور می کند که چه بحران‌هایی سبب ایجاد این تنوع در رویکرد انتقادی شده است؟

کارل مارکس و انگلس در مانیفست کمونیست مدعی شده‌اند، تاریخ تمام جوامع، تاریخ استثمار و مبارزه‌ی طبقاتی بوده است. در آغاز، جامعه قبیله‌ای بوده، سپس به ترتیب برده‌داری، فئودالیسم و در نهایت سرمایه‌داری پدید آمد. نظام اقتصادی سرمایه‌داری مبتنی بر رقابت بازار و جستجوی منافع شخصی است. بنابر این هر فعالیت تجاری در پی بیشترین تولید یا کمترین هزینه برای بالاترین سود ممکن است. در نتیجه، طبقه‌ی کارگر با مصیبت‌های متعدّدی چون فقر، بیکاری، امید به زندگی، … ، نرخ‌های بالای جرم در حوزه‌های شخصی مواجه می‌شود. تنها راه‌حلّ این گونه مصیبت‌ها این است که کارگران، متّحد شده و کنترل شده و کنترل حکومت سرمایه‌داری را در دست گیرند.

در آلمان، اعضای متقدم آنچه مکتب فرانکفورت نامیده شد- از قبیل تئودور آدورنو، ماکس هورکهایمر و هربرت مارکوزه – اندیشه‌های مارکس را در جهات متعددی گسترش و رشد دادند. با ظهور نازیسم، این عده آلمان را ترک کردند. ظهور فاشیسم در اورپا به همراه شکست اتحاد جماهیر شوروی، در تغییر شکل و تحوّل یافتن به یک دولت سوسیالیستی دمکراتیک، اعضای مکتب فرانکفورت را در مورد رسیدن طبقه‌ی کارگر به هدفی که مارکس برای آن طراحی و پیش بینی کرده بود، به تردید افکند. جامعه‌شناسان فرانکفورت نشان دادند چگونه اصول اساسی سرمایه‌داری، همه‌ی وجوه زندگی مردم را در اختیار خود گرفته است. حرکت اصلی این گروه (که در ایالات متحده شکل دادند) توسعه‌ی رویکرد انتقادی جامعی نسبت به فرهنگ سرمایه‌داری پیشرفته بود.

در انگلستان، دهه‌ی ۱۹۶۰ دوره‌ی کاهش نفوذ انگلیس در جهان، بروز نرخ بالای بیکاری و رشد مهاجرت پاکستانی‌ها و سیاهان بود. جمعی از جامعه‌شناسان انگلیسی، متوجه الگویی از مسائل اجتماعی شدند که به نظر می رسید درهم آمیخته‌اند و با هم ارتباط دارند، مثلاً کسادی وضع صنایع، تورم زیاد، فقر، نژادپرستی، نرخ فزاینده‌ی جرم، بزهکاری، مواد مخدر و از این قبیل.

گروهی از جامعه‌شناسان به این نتیجه رسیدند که رویکردهای موجود نسبت به مسائل اجتماعی، صرف نظر از اینکه از چه مکتبی نشأت گرفته باشند، قادر به توضیح و تبیین الگوی مسائل اجتماعی نیستند. به نظر می‌رسید. سنّت مارکسیستی شیوه‌ای مفیدتر باشد، هم برای ارزیابی مسائل و هم برای حل آنها و تأکید زیاد بر مسائل اجتماعی جرم، بهترین نمونه‌ی کار این رویکرد جامع به مسائل اجتماعی است.

محصول تلاش آنها کتاب مهمی بود که در سال ۱۹۷۲، با نام جرم‌شناسی جدید به چاپ رسید. این کتاب توسط یان تیلور، مایکل والتون و ژاک یانگ به تحریر درآمده و در آن دو هدف عمده در نظر گرفته شده بود: نخست، بازنگری و تحلیل مجموعه نظریه‌های جامعه‌شناسی جرم و دوّم، ارائه‌ی نظریه‌ی جدید از جرم که توضیحات کافی در مورد وجوه اصلی جرم به عنوان یک مسأله‌ی اجتماعی، اعلان قوانین جنایی، تخلف از قوانین جنایی، تخلف از این قوانین و چگونگی اجرای آن، داشته باشد. با ورود انگلستان به مراحل پیشرفته‌تر جامعه‌ی سرمایه‌داری، نرخ جرم رو به افزایش گذاشت و به نظر آنها، تنها راه‌حلّ آن تبدیل انگلستان به یک جامعه‌ی سوسیالیستی بود. آنها مدّعی بودند کاهش نابرابری‌های اجتماعی به کاهش شدید نرخ جرم، منتهی می‌شود.

در ایالات متحده نیز، دهه‌ی ۱۹۶۰ دهه‌ی کاملاً متلاطمی بود، دهه‌ای که با ترور رهبران سیاسی و حقوق مدنی، شروع تظاهرات علیه جنگ ویتنام، جنبش‌های حقوق مدنی، شورش‌ها، سیل مهاجرت سفیدپوستان به مناطق حومه‌ی شهر و تولد دوباره‌ی جنبش فمینیستی، شناخته می‌شود  تلاطم برهه‌ی۱۹۶۰ به دهه‌ی۱۹۷۰ هم کشیده شد که در آن رسوایی واترگیت، پایان جنگ ویتنام، رکود اقتصادی و بحران نفت روی داد. شکل‌گیری صورت آمریکایی رویکرد انتقادی در اوایل دهه رویکرد انتقادی در اوایل دهه‌ی ۱۹۷۰، آغاز شد و بسیار شبیه آنچه در انگلستان می‌گذشت، کانون اصلی شاخه‌ای از آن، تحلیل جرم به عنوان یک مساله‌ی اجتماعی بود.

ریچارد کوئینی و ویلیام جی چمبلیس دو نویسنده‌ای مهمی بودند که رویکرد انتقادی آمریکایی را توسعه دادند. تفکر این دو  از موضعی مبتنی بر تضاد ارزشی، به مفهوم مارکسیستی منظم‌تری از تضاد طبقاتی متحول گردید. به عنوان مثال، کتاب کوئینی به نام واقعیت اجتماعی جرم، قدرت تعریف کنش‌های خاصی را به عنوان جرم در دست برخی گروه‌های ذینفع متمرکز می‌داند.

 

ویژگی رویکردهای انتقادی

کل‌نگری که فرضیه‌ی کلیدی رویکرد انتقادی است، مستلزم این است که تحلیل‌گران به جای تحلیل یکی از اجزای نظام اجتماعی، به بررسی کل آن بپردازند.

تعریف: مساله‌ی اجتماعی، وضعیتی است که از استثمار طبقه‌ی کارگر ناشی می‌شود.

علل: در جامعه‌ی سرمایه‌داری، این نظام سلطه‌ی طبقاتی است که مساله‌ی اجتماعی جرم را ایجاد و آن را حفظ می‌کند. به عنوان مثال، سرمایه‌داران فقر را حفظ کرده و قوانین را به نفع خود تدوین می‌کنند و به اجرا می‌گذارند.

شرایط: شرایط مهم مسائل اجتماعی عبارتند از گستره و شدّت سلطه و تضاد طبقاتی، آگاهی طبقه‌ی کارگر و تغییرات در اوضاع اقتصادی. هر وقت سلطه و تضاد، نمود و قدرت کمتری داشته باشند، اگر بخش‌های بزرگی از طبقه‌ی کارگر از منافع مشترک خودشان آگاه نباشند و اگر اوضاع اقتصادی رو به بهبود باشد، آگاهی از مسائل اجتماعی نسبت به وقوع جدّی آنها تأخیر قابل توجهی خواهد داشت.

پیامدها: اگرچه جوامع سرمایه‌داری از مراحل دوری گذر می‌کنند، مسائل اجتماعی با پیشرفت در مراحل رشد سرمایه‌داری تناسب دارد. بنابراین کسانی که رویکرد انتقادی را به کار می‌بندند، پیش‌بینی می‌کنند که به عنوان مثال، نرخ جرم با رشد سرمایه‌داری افزایش می‌یابد.

راه‌حل‌ها: فقط فعالیت‌های سیاسی می‌تواند پیامدهای نظام سرمایه‌داری را از بین ببرد. جنبش طبقه‌ی کارگر باید از راه اصلاحات یا انقلاب، برای دستیابی به جامعه‌ی بی‌طبقه مبارزه کنند و از همین راه مجموعه‌ای از مسائل اجتماعی را که ذاتی نظام اجتماعی مبتنی بر نابرابری اجتماعی است، از بین ببرد.

 

جمعبندی و نتیجهگیری

جامعه‌شناسان در آلمان، انگلستان و ایالات متحده دریافتند بحران هایی که جوامع، با آنها دست به گریبانند، کفایت رویکردهای موجود نسبت  به مسائل اجتماعی را مورد سؤال قرار داده‌اند.

در هر سه کشور، با وجود اختلاف نظراتی به این نتیجه رسیدند که، علل اصلی مسائل اجتماعی در سلطه و تضاد طبقاتی نهفته است. «داراها» آنچه را دارند به طور پیوسته به هزینه‌ی «ندارها» کنترل و حفظ می‌کنند. تضاد طبقاتی ناشی از نظام سلطه‌ی طبقاتی است که موجب استمرار نابرابری اجتماعی می‌شود. در نهایت اغنیا غنی‌تر و فقرا، فقیرتر می‌شوند. تنها راه‌حلّ انواع مسائل اجتماعی موجود جوامع سرمایه‌داری پیشرفته این است که طبقه‌ی کارگر در مبارزه طبقاتی پیروز شود و مطابق آنچه در بطن سوسیالیسم واقعی است جامعه‌ی بی‌طبقه به وجود می‌آید.

 

فهرست منابع و مراجع

۱- رابینگتن، رال (۱۳۹۳)، رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی، ترجمه‌ی دکتر رحمت الله صدیق سروستانی، چاپ نهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.  

۲- باتومور، تام (۱۳۹۳)، مکتب فرانکفورت، ترجمه‌ی حسینعلی نوذری، چاپ سوم، تهران؛ نشر نی.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *